Kako sat Ajvanho u Lidsu oživljava srednjovekovne junake

Viktorijansko remek-delo u srcu Lidsa

Tokom devetnaestog veka, evropski gradovi su prolazili kroz brzu industrijalizaciju i urbanizaciju, što je donelo i nove oblike društvenog života. Jedan od najznačajnijih simbola tog doba bili su pokriveni trgovački prolazi, odnosno arkade, koji su nudili zaštitu od lošeg vremena i prostor za bezbednu kupovinu. U engleskom gradu Lidsu, u maju 1878. godine, otvorena je prva namenski izgrađena trgovačka arkada pod nazivom Torntonov prolaz. Sa svojim elegantnim staklenim krovom i bogato ukrašenom arhitekturom, ovaj prostor je brzo postao centar društvenog života i trgovine.

Međutim, ono što je ovu arkadu izdvojilo od sličnih objekata širom Velike Britanije jeste fascinantni javni sat postavljen godinu dana pre zvaničnog otvaranja, 1877. godine. U vreme kada džepni satovi nisu bili dostupni svima, javni satovi su imali ključnu ulogu u organizaciji svakodnevnog života. Da bi privukli posetioce i pokazali prestiž, graditelji su često naručivali neobične i umetnički oblikovane mehanizme koji su pretvarali obično merenje vremena u pravi vizuelni spektakl.

Književni junaci koji mere vreme

Sat u Torntonovom prolazu, poznat kao sat Ajvanho, inspirisan je izuzetno popularnim istorijskim romanom „Ajvanho“ ser Valtera Skota iz 1819. godine. Ovo književno delo je u viktorijanskoj eri oživelo romantičnu sliku o srednjovekovnoj Engleskoj ispunjenoj vitezovima, odmetnicima i monasima. Četiri ključna lika iz ovog romana postavljena su na sat kako bi obavljala funkciju pokazivanja vremena. To su Robin Hud, fratar Tak, kralj Ričard Lavljeg Srca i svinjar Gurt.

Ove figure u prirodnoj veličini izradio je lokalni vajar Džon Vormald Apljard, dok je sam sat delo čuvene lokalne časovničarske radionice Vilijam Pots i sinovi. Svaki od likova ima tačno određenu ulogu u ovoj mehaničkoj predstavi. Kralj Ričard Lavljeg Srca i fratar Tak zaduženi su za označavanje punih sati, dok Robin Hud i Gurt obeležavaju četvrtine sata. Kada dođe trenutak, ove figure podižu ruke i prividno udaraju u zvona, stvarajući jedinstvenu pozorišnu atmosferu pod staklenim krovom arkade.

Tehnologija iza mehaničke predstave

Iako posmatračima deluje da figure same proizvode zvuk udaranjem pesnica o zvona, reč je o zanimljivoj tehničkoj iluziji. Ove figure se u časovničarstvu nazivaju „lažni žakemari“. To su pokretne mehaničke lutke koje samo simuliraju udaranje, dok se stvarni mehanizam koji pokreće zvona nalazi skriven unutar samog sata. Zvučnu podlogu za ovu predstavu obezbeđuje pet zvona koja je izradila poznata livnica Džon Tejlor iz Lafboroa.

Ovaj spoj umetnosti, književnosti i preciznog inženjeringa preživeo je skoro vek i po. Danas, u eri digitalnih tehnologija i pametnih telefona, sat Ajvanho u Lidsu predstavlja dragocen podsetnik na vreme kada je javni prostor bio osmišljen sa mnogo više mašte i pažnje posvećene detaljima. On podseća prolaznike da zastanu, skrenu pogled sa ekrana i uživaju u jednostavnoj lepoti mehanike koja uspešno odoleva vremenu.

Izvor: Atlas Obscura · Fotografija: Pexels / Freepik (ilustracija)