Obaveštavanje o šemama utaje poreza ključno za budžete

Poreska transparentnost kao globalni izazov

U svetu globalizovanog biznisa i sve složenijih finansijskih transakcija, poreske uprave širom sveta suočavaju se sa rastućim izazovom identifikacije i sprečavanja poreskih zloupotreba. Multinacionalne korporacije, koristeći razlike u poreskim zakonodavstvima različitih zemalja, često pribegavaju agresivnim poreskim planiranjima kako bi umanjile svoje poreske obaveze. Da bi se izborile sa ovim problemom, mnoge države su počele da implementiraju mehanizme obaveznog prijavljivanja potencijalno štetnih poreskih aranžmana. Cilj ovih mera je da se poreskim organima pruže blagovremene i relevantne informacije koje će im omogućiti da prepoznaju i adresiraju rizike povezane sa nepoštovanjem poreskih zakona.

Indeks poreskih utočišta (Corporate Tax Haven Index), koji prati poreske politike zemalja, ukazuje na značaj transparentnosti kao ključnog faktora u borbi protiv poreskih zloupotreba. Dva važna indikatora u okviru ovog indeksa su transparentnost korporativnih računa i prijavljivanje šema za izbegavanje plaćanja poreza. Poseban fokus stavljen je na obavezno prijavljivanje agresivnih poreskih planova, što podrazumeva da kompanije i njihovi savetnici moraju da obaveste poreske vlasti o aranžmanima koji bi mogli biti zloupotrebljeni.

Istorijski razvoj obaveznog prijavljivanja

Koncept obaveznog prijavljivanja poreskih šema nije nov. Sjedinjene Američke Države su bile među prvim zemljama koje su 1984. godine uvele ovakva pravila. U početku, obaveza prijavljivanja odnosila se prvenstveno na posrednike, odnosno promotere koji su nudili poreske olakšice poznate kao 'poreski štitovi'. Vremenom, američki sistem se proširio, uključujući i obavezu poreskih obveznika da prijave specifične transakcije, takozvane 'listirane transakcije', kao i aranžmane koji poseduju određene karakteristike, poznate kao 'obeležja' (hallmarks).

Slične mehanizme su usvojile i druge zemlje, poput Kanade, Južne Afrike i Ujedinjenog Kraljevstva. Ove zemlje su takođe koristile 'obeležja' kako bi definisale opseg obaveza prijavljivanja. Ova obeležja mogu biti opšte prirode, kao što je zahtev za poverljivošću aranžmana ili uslovljavanje naknade posrednika visinom ostvarene poreske uštede. Pored opštih obeležja, često se koriste i specifičnija, koja identifikuju određene listirane transakcije ili tipove agresivnih poreskih planova, poput onih koji eksploatišu poreske gubitke ili konvertuju visoko oporezovane prihode u kapitalnu dobit sa nižim poreskim opterećenjem.

OECD-ov doprinos i evropski odgovor

Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD) je 2015. godine, u okviru svog Akcionog plana za borbu protiv erozije poreske osnovice i transfera dobiti (BEPS), pokušala da standardizuje i proširi primenu pravila o obaveznom prijavljivanju poreskih šema među svojim članicama i drugim zemljama. Akcija 12 BEPS-a prepoznala je benefite ovih režima za povećanje transparentnosti i pomoć poreskim upravama u identifikaciji poreskih rizika. Međutim, OECD je ove smernice kvalifikovao kao 'najbolje prakse', a ne kao obavezujući 'zajednički pristup' ili 'minimalni standard', što je rezultiralo sporim usvajanjem i implementacijom širom sveta.

Prava promena nastala je usvajanjem direktive DAC6 (Druga direktiva o administrativnoj saradnji) od strane Evropske unije. DAC6 obavezuje države članice EU da u svoje nacionalno zakonodavstvo inkorporiraju pravila slična onima iz Akcije 12 OECD-a, ali ide korak dalje zahtevajući automatsku razmenu informacija o prijavljenim aranžmanima između zemalja članica. Ovo je značajan napredak u odnosu na preporuke OECD-a, koje nisu predviđale tako efikasne mehanizme razmene podataka. Jedini izuzetak predstavlja razmena informacija o aranžmanima koji za cilj imaju izbegavanje primene pravila o automatskoj razmeni informacija (CRS), za šta je razvijen poseban instrument.

Ko treba da prijavljuje poreske šeme?

Ključno pitanje u implementaciji ovih režima jeste ko snosi odgovornost za prijavljivanje. OECD je u svom izveštaju predvideo dva osnovna pristupa: ili posrednik i poreski obveznik imaju odvojene obaveze prijavljivanja, ili samo jedan od njih ima primarnu odgovornost. EU direktiva DAC6 primenjuje drugi pristup, gde posrednici imaju primarnu obavezu, a odgovornost se prebacuje na poreskog obveznika samo u slučajevima kada ne postoji posrednik (npr. interni poreski planovi) ili kada je posrednik lociran van EU ili se poziva na pravnu privilegiju da ne otkrije informacije.

Ipak, mnogi stručnjaci i poreske uprave smatraju da je najefikasniji model onaj koji podrazumeva prijavljivanje od strane oba aktera – i posrednika i poreskog obveznika. Ovakav pristup značajno povećava verovatnoću da poreske vlasti dobiju informacije o sumnjivim aranžmanima, jer pruža rezervni mehanizam u slučaju da jedan od aktera ne ispuni svoju obavezu, bilo namerno ili iz nehata. Takođe, informacije dobijene od poreskog obveznika mogu biti komplementarne onima koje pruži posrednik, dajući potpuniju sliku o prijavljenom aranžmanu. Podaci pokazuju da manji broj zemalja primenjuje ovaj dvostruki model prijavljivanja.

Trendovi i izazovi u primeni

Najnoviji podaci ukazuju na zabrinjavajući trend: usvajanje režima obaveznog prijavljivanja poreskih šema je stagniralo, a broj zemalja koje ih primenjuju čak i opada. Nakon početnog talasa implementacije, jedini značajniji porast primetećen je među članicama EU usled usvajanja DAC6. Međutim, u mnogim drugim jurisdikcijama, krivulja implementacije je uglavnom ravna. Ukidanje domaćeg režima u Argentini dodatno je smanjilo ukupan broj zemalja sa ovim pravilima.

Istovremeno, u samoj Evropskoj uniji, DAC6 se našla na meti zagovornika 'poreske simplifikacije', što je često eufemizam za novu agendu deregulacije. Evropska komisija je predložila izmene koje bi suzile obim obaveznog prijavljivanja, isključujući najveće kompanije čiji su rizici od prekograničnih poreskih zloupotreba navodno pokriveni globalnim pravilima o minimalnom porezu, dok bi se pojednostavili zahtevi za najmanje kompanije. Predlaže se i brisanje opštih 'obeležja', što bi značajno umanjilo efikasnost ovih režima, budući da oko 35% trenutnog prijavljivanja u EU potpada pod ovu kategoriju.

Veštačka inteligencija i budućnost poreskog planiranja

Jedan od najvećih novih izazova predstavlja razvoj veštačke inteligencije (AI). AI sistemi sve više pokazuju sposobnost da analiziraju poreske zakone, identifikuju rupe u sistemu i čak generišu nove, sofisticirane strategije za izbegavanje plaćanja poreza. Istraživanja su pokazala da veliki jezički modeli (LLM) mogu ne samo da razumeju postojeće poreske aranžmane, već i da kreiraju nove, pravno valjane strategije koje bi inače zahtevale angažman visoko plaćenih poreskih stručnjaka.

Ova pojava postavlja ozbiljno pitanje: da li će AI učiniti postojeće mehanizme obaveznog prijavljivanja zastarelim? Stručnjaci upozoravaju da bi AI mogla dovesti do 'tihog pada' poreskih prihoda ukoliko se ne preduzmu odgovarajuće mere. Stoga se postavlja potreba za redefinisanje postojećih pravila, uključujući potencijalno uvođenje novih 'obeležja' koja bi obuhvatila i AI generisane strategije. Bez adekvatnog regulatornog okvira, postoji rizik da AI postane moćan alat za poreske zloupotrebe, ugrožavajući poresku pravednost i sposobnost država da finansiraju javne usluge.

Izvor: Tax Justice Network · Fotografija: Pexels / Freepik (ilustracija)